Cichowski Adolf, h. Wąż (1794–1854), »męczennik patriotyzmu«, jak go nazywa Barzykowski, był synem Antoniego, pułkownika W. P., i Józefy z Łukasiewiczów-Piersickich. Ur. w Warszawie, pierwsze nauki pobierał we Lwowie, w r. 1809 wstąpił jako kadet do warszawskiej szkoły artylerii, w r. 1811 został podpor. i adiutantem polowym gen. bryg. Michała Piotrowskiego, w r. następnym porucznikiem; odbył kampanie: galicyjską, moskiewską, saską i francuską; był w bitwach pod Mościskami, Kaliszem, Torgau, Lipskiem, Hanau i przy obronie Paryża. Ranny w r. 1813, otrzymał krzyż kawalerski legii hon. Po powrocie do kraju został w r. 1815 adiutantem gen. Krukowieckiego, w r. 1816 porucznikiem 1. p. strzelców piesz., lecz już 30 XII 1816 podał się do dymisji z powodu słabego zdrowia. Wstąpił do służby cywilnej w Wydziale Komisji skarbu jako sekretarz prezydialny, później inspektor dochodów solnych w Kaliszu. W r. 1821 należał do pierwszego grona członków Towarzystwa Patriotycznego, gdzie był nader ceniony jako człowiek wykształcony, obyty, zamożny, niezłomnego przy tym charakteru; był autorem głośnego artykułu o represjach rosyjskich w Królestwie Pol., ogłoszonego z inspiracji Tow. Patr. w paryskim »Constitutionnel’u« (1822 nr 49). Aresztowany w maju r. 1822 i więziony u Karmelitów; po uwolnieniu w listopadzie r. 1822 na żądanie Nowosilcowa wydalony ze służby i oddany pod dozór policyjny; podczas badań nikogo nie wydał i niczego nie wyjawił, wierny dewizie, którą napisał na ścianie celi więziennej: »Męża prawego osów nie zegnie potęga. Niech się niebo i ziemia na niego sprzysięga, Żadna przygoda jego nie zasępi czoła. Zgnębić go może, ale poniżyć nie zdoła«. W czasie rewolucji listopadowej został prezesem komisji budowli publicznych i wydawał »Kuriera Polskiego«; po upadku powstania emigrował z żoną Ludwiką z Dupontów do Drezna. Strata żony (ur. w Warszawie 10 VIII 1809, zm. w Dreźnie 17 II 1833) i klęski prywatne skłoniły go do szukania pociechy w zbieraniu zabytków i pamiątek polskich, do czego użył dość znacznego swego majątku. Z Drezna w r. 1835 przeniósł się do Paryża, gdzie pomagał Adamowej Czartoryskiej w założeniu Instytutu Panien oraz wspomaganiu ubogich emigrantów. Zmarł w Paryżu 7 X 1854. Na grobie jego na Père-Lachaise wyryto napis: »Prawy Polak, waleczny żołnierz, męczennik za sprawę narodową, zasłużony naukom, opiekun sierot i nieszczęśliwych na wygnaniu«. C-go poznał w Dreźnie Mickiewicz i nazwisko jego umieścił w trzeciej części »Dziadów«, jednakże podane tam szczegóły o przeżyciach więziennych dotyczą nie C-go, lecz Kazimierza Machnickiego. Cenne, aczkolwiek chaotyczne zbiory C-go uległy po jego zgonie rozproszeniu; część dostała się do muzeów w Rapperswilu i Gołuchowie, część przeszła w posiadanie wnuczki, Janiny z Lubowidzkich Podoskiej i zaginęła w czasie wojny 1917/18. C. miał syna Gustawa, właściciela maj. Lelewo w pułtuskim, zmarłego bezpotomnie, i córkę Jadwigę, za Karolem Lubowidzkim, synem senatora Mateusza, właścicielem Widzewa pod Łodzią, powstańcem z 1863 r.

Portret C-go na tle zbiorów wykonał w akwatincie J. Lewicki.

Wiadomości o stanie służby C-go przy podaniu o dymisję 30 XII 1816 w Arch. Akt Dawn. w W.; Boniecki; Askenazy, Łukasiński, W. 1929, I 30 n., 382, II pass.; Barzykowski, Hist. powst. listop., P. 1883, I 196–8, 444; Mochnacki, Powst. nar. pol., pass.; Odyniec, Wspomnienia, W. 1884, 333 n.; Marylski, Pomniki i mogiły Polaków na cment. zagr., W. 1860, 41; »Przegląd Pozn.« 1852, XV 4 n., 1854, XIX 502 n.; Listv C-go do Lelewela z lat 1836–51, rkp. B. Rap. nr 428, 1265; »Wiadomości Polskie«, Paryż 1854, 104; »Demokrata Polski«, Londyn 1854, 212; Mickiewicz Wł., Żywot A. Mickiewicza, P. 1895, IV 385; F. W. (Wrotnowski), Cichowskiego Adolfa zbiory starożytności polskich w Paryżu, Paryż 1856; Mościcki, Wilno i Warsz. w „Dziadach”. W. 1908, 122–4, 127, 191.– Korespondencja i portrety w arch. rodzinnym.

Henryk Mościcki